Chuyển giao công nghệ sản xuất nấm đông trùng hạ thảo làm nguyên dược liệu để sản xuất các loại sản phẩm có ích cho người tiêu dùng

       I. Đặt vấn đề
       Nấm Đông trùng hạ thảo là các loài nấm ký sinh trên sâu non, nhộng hoặc sâu trưởng thành của một số loài côn trùng. Đến nay, đã phát hiện được hơn 400 loài nấm Đông trùng hạ thảo thuộc chi Cordyceps nhưng chỉ có 2 loài được chú trọng nghiên cứu nhiều nhất là Cordyceps sinensis và Cordyceps militaris do có giá trị dược liệu cao. Ngoài tự nhiên, nấm Đông trùng hạ thảo thường được tìm thấy vào mùa hè, loài nấm Cordyceps sinensis phân bố chủ yếu ở các vùng núi cao thuộc dãy núi Hymalaya có độ cao trên 4000m so với mực nước biển như vùng Tây Tạng (Trung Quốc), một số vùng Nepan và Butan; loài nấm Cordyceps militaris tìm thấy ở vùng núi thấp hơn, có độ cao 2000-3000m, phân bố rộng (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước trong khu vực Đông Nam Á.
       Nấm Đông trùng hạ thảo Cordyceps sinensis và Cordyceps militaris chứa rất nhiều hoạt chất dược liệu quý nên rất tốt cho cơ thể con người, giúp điều trị và bồi bổ cho các hệ thống miễn dịch, tiêu hoá, tuần hoàn, thần kinh, hô hấp và hệ sinh dục của cơ thể. Với giá trị dược liệu cao, nấm Đông trùng hạ thảo ngoài tự nhiên đang bị khai thác quá mức dẫn đến cực kỳ khan hiếm và giá cả vô cùng đắt đỏ. Do bí mật về công nghệ mà đến nay có rất ít công bố về nuôi trồng nấm Cordyceps militaris, vì vậy việc phát triển các nghiên cứu về nuôi trồng nấm Đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris trong điều kiện nhân tạo nhằm chủ động công nghệ và tăng quy mô sản xuất, nâng cao năng suất, chất lượng góp phần giảm giá thành sản phẩm để nhiều tầng lớp người tiêu dùng có thể tiếp cận đến sản phẩm Đông trùng hạ thảo cho việc chăm sóc sức khoẻ là rất cần thiết.
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, để góp phần nâng cao năng suất và tạo ra sản phẩm mới của địa phương, tiến tới làm chủ công nghệ trồng nấm đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris trong điều kiện nhân tạo tại tỉnh Cà Mau là thật sự cần thiết. Do vậy, Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng tiến hành thực hiện dự án: “Chuyển giao công nghệ sản xuất nấm Đông trùng hạ thảo làm nguyên dược liệu để sản xuất các loại sản phẩm có ích cho người tiêu dùng” để tạo ra một số sản phẩm từ đông trùng hạ thảo nhằm đáp ứng nhu cầu trong tỉnh là cần thiết.
       II. Nội dung
       2.1. Mô tả nấm Cordyceps militaris 
       Nấm Đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris là loài nấm ký sinh trên bướm và sâu bướm, có màu cam, chiều dài 8-10cm. Đầu quả thể nấm có các đốm màu cam sáng. Quả thể nấm nhô lên từ xác ấu trùng hoặc nhộng, mặt cắt ngang quả thể có màu nhạt, rỗng ở giữa (Hình 1). Các nang bào tử dài từ 300-510 micro mét, bề rộng 4 micro mét. Các bào tử nang hình sợi, không màu và phân đoạn, kích thước 3,5-6 x 1-1,5 micro mét. Các bào tử nang này trong điều kiện nghèo dinh dưỡng dễ đứt ra và nẩy chồi tạo các bào tử thứ cấp. Nấm này có phân bố rộng, ở Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á (Paul et al, 2008).

Hình 1. Cordyceps militaris (www.jscr.jp)

       2.2. Đặc điểm phân loại của nấm Cordyceps militaris:
       - Giới (Kingdom) – Fungi
       - Ngành (Phylum) – Ascomycota
       - Lớp (Class) - Ascomycetes
       - Bộ (Order) - Hypocreales
       - Họ (Family) - Clavicipataceae
       - Chi (Genus) - Cordyceps
       - Loài (Species) - Cordyceps militaris

       2.3. Nôi dụng chuyển giao, phương pháp thực hiện
       2.3.1. Tiếp nhận và làm chủ quy trình kỹ thuật nuôi trồng nấm Đông trùng hạ thảo bằng phương pháp cấy trong phòng thí nghiệm và nuôi trong môi trường lạnh
       Để thực hiện các nội dung của dự án, cơ quan chủ trì tiến hành các thủ tục ký kết hợp đồng chuyển giao công nghệ với Hợp tác xã Nông nghiệp và Ứng dụng Công nghệ cao Giọt Phù Sa để tiếp nhận quy trình kỹ thuật nuôi trồng nấm Đông trùng hạ thảo bằng phương pháp cấy trong phòng thí nghiệm và nuôi trong môi trường lạnh.
Thực hiện Hợp đồng chuyển giao công nghệ đã được ký kết, Hợp tác xã Nông nghiệp Ứng dụng Công nghệ cao Giọt Phù Sa đã cử các chuyên gia, cán bộ kỹ thuật có nhiều kinh nghiệm trực tiếp tổ chức tập huấn, hướng dẫn các quy trình kỹ thuật chuyển giao.
       Để đảm bảo các điều kiện về nhân lực trực tiếp triển khai thực hiện các nội dung của dự án, cơ quan chủ trì dự án đã cử 02 viên chức của Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng, trong đó có chủ nhiệm dự án cùng 01 cán bộ kỹ thuật (kỹ sư công nghệ sinh học) tham dự khóa đào tạo, tập huấn về quy trình quản lý, quy trình kỹ thuật nuôi trồng nấm Đông trùng hạ thảo bằng phương pháp cấy trong phòng thí nghiệm và nuôi trong môi trường lạnh do Hợp tác xã Nông nghiệp và Ứng dụng Công nghệ cao Giọt Phù Sa (cơ quan chuyển giao công nghệ) tổ chức. Việc đào tạo, tập huấn được hướng dẫn thực hiện từ lý thuyết, kết hợp với nghiên cứu tài liệu kỹ thuật, đến thực hành thực tế từ khâu chọn giống, nấu các nguyên liệu, nấu các môi trường và các công đoạn trong phòng thí nghiệm đến các khâu nuôi trong môi trường lạnh.
       Sau khi dự án kết thúc khóa đào tạo, các viên chức tham gia đã nắm vững và làm chủ được quy trình kỹ thuật nuôi trồng nấm Đông trùng hạ thảo bằng phương pháp cấy trong phòng thí nghiệm và nuôi trong môi trường lạnh có điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương và có đủ khả năng tập huấn chuyển giao, nhân giống cho các đơn vị, doanh nghiệp và người dân trong tỉnh. Đồng thời đã thực hiện sản xuất thử nghiệm được 844 tổ nấm Đông trùng hạ thảo, sẵn sàng cung ứng cho thị trường.
       Về chất lượng và thời gian chuyển giao công nghệ cơ bản thực hiện đúng theo hợp đồng đã ký kết đảm bảo đúng tiến độ của dự án.
       2.3.2. Sản xuất thử nghiệm nấm Đông trùng hạ thảo bằng phương phướng cấy trong phòng thí nghiệm và nuôi trong môi trường lạnh
       2.3.2.1. Chọn giống nấm Đông trùng hạ thảo 
       Giống dùng để chọn làm vật liệu nuôi cấy là Cordyceps militaris. Giống này đã được Hợp tác xã Nông nghiệp và Ứng dụng Công nghệ cao Giọt Phù Sa trồng thực tế tại Hợp tác xã thuộc ấp Nhơn Lộc 1, thị trấn Phong Điền, huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ. Qua khảo sát thực tế tại đơn vị chuyển giao, nuôi trồng trong điều kiện lạnh khoảng 18-200C nấm phát triển tốt, điều kiện tối ưu như độ thoáng khí giúp cho việc phát triển tơ nấm và quả thể mạnh, ít bị nhiễm khuẩn, trồng quy mô công nghiệp. Đơn vị chuyển giao cung cấp giống được chứa trong ống nghiệm, được bảo quản trong môi trường lạnh và đảm bảo không nhiễm khuẩn.

Hình 2. Giống nấm Đông trùng hạ thảo

       2.3.2.2. Giai đoạn tạo ra sợi
       Các lọ cơ chất sẽ được chuyển vào phòng tối sau khi cấy giống và được ủ kín với nhiệt độ từ 18-200C, độ ẩm 75-80%.
Sau khoảng thời gian 7 ngày, những sợi nấm màu trắng sẽ phủ kín hết bề mặt của môi trường sinh khối thì chuyển toàn bộ lọ cơ chất qua giai đoạn nuôi trồng tiếp theo.

Hình 3. Quả thể được cấy giống sau 7 ngày

       2.3.2.3. Giai đoạn tạo quả thể và nuôi quả thể
       Những lọ quả thể sẽ được đưa đến phòng chiếu sáng để kích thích tạo quả thể và chiếu sáng 12 tiếng/ngày, cùng cường độ 1000 lux. Cần mở cửa 2 lần/ngày lúc sáng sớm và chiều tối khoảng 30 phút để không khí được lưu thông. Sau 15 ngày, nấm màu trắng chuyển sang màu vàng sẽ xuất hiện trên bề mặt và tiếp tục nuôi trong phòng lạnh

Hình 4. Quả thể được cấy giống sau 15 ngày.

Hình 5. Quả thể được cấy giống sau 21 ngày.

       2.3.2.4. Giai đoạn thu hoạch
       Sau thời gian 60-75 ngày, nấm lên cao và chuyển sang màu vàng đậm thì nấm Đông trùng hạ thảo có thể thu hoạch được.

Hình 6. Quả thể được cấy giống sau 60-75 ngày.

       2.4. Kết quả chuyển giao công nghệ sản xuất nấm Đông trùng hạ thảo làm nguyên dược liệu để sản xuất các loại sản phẩm có ích cho người tiêu dùng
       Dự án “Chuyển giao công nghệ sản xuất nấm Đông trùng hạ thảo làm nguyên dược liệu để sản xuất các loại sản phẩm có ích cho người tiêu dùng” đã triển khai đúng và đầy đủ theo nội dung đề cương thuyết minh được duyệt và hợp đồng đã ký kết; sử dụng nguồn kinh phí đúng mục đích, đúng quy định. 
       Kết quả của dự án đã thực hiện đạt và vượt mục tiêu đề ra. Cụ thể:
       - Đã tiếp nhận chuyển giao và làm chủ Quy trình kỹ thuật nuôi trồng nấm Đông trùng hạ thảo bằng phương pháp cấy trong phòng thí nghiệm và nuôi trong môi trường lạnh tại Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng tỉnh Cà Mau (đạt 100% so với mục tiêu dự án).
       - Đã sản xuất thử nghiệm được 844 tổ nấm Đông trùng hạ thảo thương phẩm, trọng lượng trung bình khoảng 129,1 gam/tổ được kiểm tra chất lượng trước khi đưa ra thị trường (đạt 105,5% so với mục tiêu dự án). 
       - Đã xây dựng và biên soạn hoàn chỉnh tài liệu hướng dẫn Quy trình kỹ thuật nuôi trồng nấm Đông trùng hạ thảo bằng phương pháp cấy trong phòng thí nghiệm và nuôi trong môi trường lạnh tại Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng tỉnh Cà Mau (đạt 100% so với mục tiêu dự án).
       - Đào tạo được 02 cán bộ kỹ thuật nắm vững quy trình kỹ thuật, thành thạo tay nghề, đủ khả năng để tổ chức sản xuất nấm Đông trùng hạ thảo trên quy mô lớn; đồng thời có thể tập huấn, chuyển giao lại cho các đơn vị, cá nhân khác.
       III. KẾT LUẬN
       Địa điểm triển khai thực hiện dự án có điều kiện về cơ sở vật chất khá đầy đủ thuận lợi và ổn định; cơ sở hạ tầng phục vụ cho dự án đáp ứng tốt là điều kiện thuận lợi để triển khai dự án. Các cá nhân tham gia thực hiện dự án có kỹ thuật, kinh nghiệm thuộc lĩnh vực sinh học phù hợp cho hoạt động nuôi cấy nấm.
       Dự án đã sản xuất được 844 tổ nấm Đông trùng hạ thảo thuộc giống Cordyceps militaris. Giống này đã được Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng nuôi trồng thành công, phù hợp với điều kiện tự nhiên và thổ nhưỡng của vùng đất Cà Mau sẽ cho hiệu quả kinh tế cao khi đưa vào thực tế sản xuất. Mẫu nấm Đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris được kiểm nghiệm chất lượng phù hợp với giá trị cho phép đã quy định (theo Quyết định số 46/2007/QĐ-BYT; QCVN 8-1:2011/BYT). Trong đó, hàm lượng nổi bật nhất có chứa các hợp chất có dược tính và có tiềm năng ứng dụng lớn trong ̣việc điều trị bệnh trong y học hiện đại và cổ truyền đó là Adenosine và Cordycepin. Lợi thế của việc sản xuất nấm Đông trùng hạ thảo này ở quy mô lớn trong điều kiện nhân tạo có kiểm soát về các yếu tố như giống, nhiệt độ, ẩm độ, ánh sáng và dinh dưỡng nhằm có thể ổn định chất lượng sản phẩm nấm.
       Khi dự án được nghiệm thu, kiến nghị cơ quan chủ quản xem xét cho chủ trương giai đoạn tiếp theo được đầu tư thêm thiết bị sấy thăng hoa và lò hấp với quy mô công nghiệp; đồng thời tổ chức chuyển giao kết quả cho ngành Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; chuyển giao cho các tổ chức, cá nhân muốn hợp tác liên doanh, liên kết.
       Nghiên cứu, xây dựng kỹ thuật nuôi trồng nấm Đông trùng hạ thảo bằng nhiều loại giống khác nhau để chọn sản phẩm có chất lượng tốt và ổn định, nhằm tăng hiệu quả kinh tế, cải thiện thu nhập cho người trồng.

Hình 7. Nấm Đông trùng hạ thảo ngâm rượu.


Huỳnh Thị Ngọc Diễm và Trịnh Minh Quang